Gevorderd · Data en analyse · module 137 van 155
Grafieken die eerlijk zijn
Laat AI grafieken voorstellen en herken de keuzes die een grafiek misleidend maken.
Na deze les
Je kiest een passende grafiek, controleert as, schaal, periode en bron, en herkent misleidende keuzes in een grafiek van jezelf of van een ander.
In beeld · Naast elkaar
Een eerlijke grafiek
Lijn voor een verloop, staaf voor een vergelijking, taart alleen voor delen van één geheel.
Begint de as bij nul, en is de periode niet selectief gekozen?
Bron, periode, eenheid en bewerkingen staan bij de grafiek.
Onderdeel 1 van 3 · Juiste vorm
Je voorkeur voor minder beweging staat aan. Kies zelf elk onderdeel.
Kies de grafiek bij de vraag
Een lijngrafiek toont een verloop in de tijd, een staafgrafiek vergelijkt groepen, en een taartgrafiek werkt alleen voor delen van één geheel met weinig categorieën. AI kan een grafiek voorstellen of de code of formule ervoor schrijven (les 78 en 109). Geef de vraag mee en vraag waarom het voorgestelde type past. Controleer daarna of de getallen in de grafiek dezelfde zijn als in je bron: een verkeerd bereik of een verwisselde kolom valt in een mooie grafiek niet meteen op.
Keuzes die misleiden
Een verticale as die niet bij nul begint, kan een kleine stijging groot laten lijken. Een selectief gekozen periode verbergt een daling ervoor of erna. Twee lijnen met elk een eigen schaal suggereren een verband dat er misschien niet is. Een driedimensionale taart maakt het voorste stuk groter dan het is. Zulke keuzes zijn soms bewust, soms gewoon de standaard van een programma. Vraag bij elke grafiek: zou iemand die alleen de grafiek ziet, hetzelfde besluiten als wie de cijfers kent?
Maak de grafiek controleerbaar
Zet onder elke grafiek de bron, de periode en eventuele bewerkingen, zoals afronding of weggelaten categorieën. Benoem de eenheid op de as. Begint de as bewust niet bij nul, maak dat dan duidelijk zichtbaar. Laat een collega de grafiek bekijken zonder uitleg en vraag wat die eruit besluit. Komt dat niet overeen met wat de cijfers zeggen, pas dan de grafiek aan, niet de uitleg (les 129).
Nieuw oefenvoorbeeld
Van uitleg naar een bruikbaar resultaat.
Een eerlijke grafiek past bij de vraag en toont as, periode en bron, zodat de lezer hetzelfde besluit trekt als wie de cijfers kent.
Fictieve oefensituatieFictief: een gemeente toont een staafgrafiek met de wachttijd aan het loket: 18 minuten vorig jaar, 15 minuten dit jaar. De verticale as loopt van 14 tot 19 minuten.
Bekijk een mogelijke uitwerking
Zo kan het
Door de as van 14 tot 19 lijkt de wachttijd bijna gehalveerd, terwijl ze met 3 minuten daalde, ongeveer 17%. Een eerlijke versie laat de as bij 0 beginnen, of zet de daling er in cijfers bij: “van 18 naar 15 minuten”.
Waarom dit werkt
De lezer ziet nu de echte grootte van de verbetering. Het blijft goed nieuws, maar zonder overdrijving.
Maak het iets moeilijker
Maak een tweede versie van deze grafiek die wel misleidend is, en schrijf erbij welke keuze het verschil maakt. Gebruik ze als oefening, niet om te publiceren.
Extra oefenen, op jouw tempo. Je hoeft niets in te sturen. Dit telt niet mee als automatische beoordeling.
Jouw werkplek · leren door te proberen
Maak iets. Kijk wat er verandert.
Even de AI-verbinding controleren… Je kunt het geschreven voorbeeld al bekijken.
Stel je opdracht voor aan Ende.
Lees het antwoord, verander één ding en vergelijk.
Eerder vastgehouden
Nieuwe versie
Jij houdt de controle
Wat wil je in je volgende poging verbeteren?
Alleen op dit apparaat. AI-antwoorden blijven alleen in dit paginageheugen. Dit is zelfcontrole, geen cijfer.
Waarom deze aanpak werkt
De lezer ziet nu de echte grootte van de verbetering. Het blijft goed nieuws, maar zonder overdrijving.
Een stap verder
Maak een tweede versie van deze grafiek die wel misleidend is, en schrijf erbij welke keuze het verschil maakt. Gebruik ze als oefening, niet om te publiceren.
Probeer & ontdek · vrijblijvend
Word zelf de broncontroleur
Markeer alleen uitspraken die de bron niet ondersteunt. Controleer daarna je selectie.
Fictieve grafiek over het aantal leden van een vereniging, gemaakt met AI voor de jaarvergadering. Een lid noteert welke keuzes er gemaakt zijn.
Kies hierboven welke zinnen je zou corrigeren. Het antwoord blijft verborgen tot je je selectie controleert.
Deze proef werkt lokaal met fictieve gegevens en telt niet mee voor je lesafronding. Bij een nieuwe les of herladen begint ze opnieuw.
Een prompt om mee te starten
Ik wil deze fictieve cijfers tonen: het aantal bezoekers van ons museum per maand in 2025 (januari 1.200, februari 1.150, maart 1.400, april 1.380). Stel een passend grafiektype voor en leg uit waarom. Geef de instellingen voor de as en de titel, en noem twee keuzes die deze grafiek misleidend zouden maken.
Pas het toe
Een collega laat AI een grafiek maken voor de jaarvergadering. De grafiek toont alleen de laatste drie maanden, waarin het aantal leden stijgt. Over het hele jaar daalde het ledenaantal.
Welke aanpak past het best bij deze situatie?
- De grafiek houden; ze toont wat goed gaat.
- De as aanpassen zodat de stijging nog duidelijker wordt.
- Toon het hele jaar, of vermeld duidelijk de periode en dat het ledenaantal over het jaar daalde.
Met JavaScript kun je je aanpak controleren en direct feedback krijgen.
Test je inzicht
Een grafiek toont een stijging van 98% naar 100% tevredenheid, met een as die begint bij 97%. Wat is het probleem?
- Er is geen probleem; de grafiek toont de juiste cijfers.
- De afgekapte as laat een kleine stijging van twee procentpunten groot lijken.
- De grafiek moet een taartgrafiek zijn.
Extra oefenen
Zoek een grafiek in een rapport, een nieuwsbericht of een eigen presentatie. Controleer as, schaal, periode en bron, en schrijf op wat iemand er zonder de cijfers uit zou besluiten.
Grafiek: een lijngrafiek van de bezoekers per maand. As: van 0 tot 1.500, eenheid bezoekers. Titel: “Bezoekers per maand, januari tot april 2025”. Onder de grafiek: kassasysteem, export van 2 mei 2025. Misleidend zou zijn: de as laten beginnen bij 1.100, waardoor de stijging in maart enorm lijkt, of alleen februari en maart tonen.
